Αθήνα: 180 χρόνια Πρωτεύουσα της Ελλάδος

Κείμενα: Δημήτρης Η. Λούκας
Φωτογραφία: Βασίλης Λάππας

«Καιρός είναι, καιρός είναι ν’ αναλάμψουν αι Αθήναι».

Η Αθήνα, στη συμπλήρωση 180 χρόνων πρωτεύουσας, γιορτάζει φέτος μια ξεχωριστή επέτειο, που προβάλλει διαχρονικά την ιστορία της. Γεγονότα και έργα, τα οποία έθεσαν τις βάσεις για τη δημιουργία της σημερινής μεγαλούπολης. 180 χρόνια από τότε που ο Αλ. Σούτσος αναφωνούσε: «Καιρός είναι, καιρός είναι ν’ αναλάμψουν αι Αθήναι».

Με την απελευθέρωση του Ελληνικού Κράτους συζητήθηκε η εκλογή πρωτεύουσας. Στις προτάσεις περιλαμβάνονταν το Ναύπλιο, που είχε και κεκτημένα δικαιώματα προσωρινής πρωτεύουσας, η Κόρινθος, η Σύρος, τα Μέγαρα, η Τρίπολη και η Αθήνα. Τελικά, υπερίσχυσε η γνώμη του Βασιλέα της Βαβαρίας του Λουδοβίκου Α’, πατέρα του Όθωνα και προκρίθηκε η τελευταία.

Στις 13-9-1834 δημοσιεύθηκε διάταγμα της Αντιβασιλείας, το οποίο καθόριζε τη μετάθεση της έδρας στην Αθήνα και η επίσημη τελετή εγκατάστασης των αρχών έγινε την 1-12-1834.

Σύμφωνα με μαρτυρίες εκείνης της εποχής, η Αθήνα περισσότερο όψη χωριού παρά πόλης είχε, αλλά μέσα σε ελάχιστο χρόνο, με το πρόγραμμα αναμόρφωσης και τη συρροή πληθυσμού από άλλες περιοχές της χώρας, διαφοροποιήθηκε ριζικά.

Έκτοτε, τα διάφορα έργα στον τεχνικό τομέα και η πληθυσμιακή σύνθεση αποτελούν τον δείκτη της εξελικτικής πορείας της πόλης και συνιστούν τα κύρια στοιχεία, τα οποία προσδίδουν ιδιαιτερότητα στον χαρακτήρα της και δημιουργούν την ατομική τους σφραγίδα.

Κατά τα άλλα, η ιστορία της Αθήνας την περίοδο αυτή συνδέεται στενά με την ιστορία ολόκληρης της χώρας, γιατί όλα τα αξιοσημείωτα γεγονότα συνέβαιναν στην Αθήνα, όπως επαναστάσεις, πολιτιστικές και πνευματικές εκδηλώσεις, οικονομικές δραστηριότητες, είχαν άμεσο αντίκτυπο στην ιστορία της πατρίδας μας και επηρέασαν τον «εθνικό μας βίο».

Λίγα γεγονότα, αν και συνδέονται με τη ζωή της χώρας, θεωρήθηκαν περισ-σότερο αθηναϊκά, όπως η επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843, τότε όπου ο αθηναϊκός λαός πρωτοπόρος και συνειδητοποιημένος, ως προς τις δημο-κρατικές του ελευθερίες, διεκδίκησε από τους τότε Βασιλείς Σύνταγμα.

Ένας κεντρικός δρόμος, η 3η Σεπτεμβρίου και μία Πλατεία Συντάγματος, διαιωνίζουν στη σημερινή Αθήνα την ανάμνηση εκείνου του ιστορικού γεγο-νότος.
Τα πρώτα δημόσια έργα, τα οποία άρχισαν να διαμορφώνουν τον χαρακτήρα της πόλης, ξεκίνησαν αμέσως μετά την ανακήρυξη της Αθήνας, ως πρωτεύ-ουσας και για τα επόμενα 60 χρόνια παρακρατήθηκε μια τεχνολογικο-οικοδομική δραστηριότητα αξιοθαύμαστη.

Στα πρώτα οικοδομήματα περιλαμβάνονται τα Παλαιά Ανάκτορα, τα οποία θεμελιώθηκαν το 1836 από τον Λουδοβίκο Α’ και περατώθηκαν το 1840, για να χρησιμεύσουν ως βασιλική κατοικία. Το Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστή-μιο, το οποίο θεμελιώθηκε το 1839 από τον Όθωνα και περατώθηκε το 1850. Η Εθνική Βιβλιοθήκη παρακείμενη έως σήμερα του Πανεπιστημίου, το οποίο κτίσθηκε με σχέδια του Χάνσεν σε δωρικό ρυθμό, η Ακαδημία (1859-1886), ο νέος Μητροπολιτικός Ναός (1841-1862) ελληνοβυζαντινού ρυθμού, αν και τα αρχικά σχέδια προέβλεπαν ρομανικό και γοτθικό ρυθμό, αλλά εγκαταλείφθη-καν γρήγορα από έλλειψη χρημάτων. Το Νοσοκομείο Ευαγγελισμός (1881-1884), το Ζάππειο Μέγαρο από δωρεά του Ζάππα (1887), τα Βασιλικά Ανάκτορα με σχέδια του αρχιτέκτονα-μηχανικού Τσίλερ (1891-1897), το κτίριο Ιλίου Μέλαθρον, με σχέδια επίσης του Τσίλερ.

Συγχρόνως, πολυάριθμες κατοικίες, μονόροφες ή διόροφες, κτίζονταν περιμετρικά της Αθήνας, για να στεγάσουν τον ολοένα αυξανόμενο πληθυσμό, που το 1860 αριθμούσε 67.000 άτομα περίπου για να υπερτετρα-πλασιαστεί μέσα σε 60 χρόνια (292.000 στην απογραφή του 1920). Λίγο αργότερα, η Αθήνα δέχθηκε 162.000 πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής (1922-1925).

Επίσης, στα Δημόσια Έργα κοινής οφέλειας, αξιοπρόσεκτα είναι η βελτίωση του δημοτικού φωτισμού το 1897, με την προσθήκη «φανών ελαίου», η αντικατάσταση του Αδριάνειου Υδραγωγείου (1870), του οποίου η ύπαρξη χρονολογείτο από τους ιστορικούς χρόνους, η κατασκευή υπονόμων, η υπογραφή σύμβασης για την ίδρυση εργοστασίου φωταερίου (1857). Η παραγωγή και παροχή ηλεκτρικού ρεύματος και ενεργείας στην Αθήνα αναφέρεται το 1889, ενώ η ηλεκτροφώτιση των δρόμων της Αθήνας άρχισε το 1902.

Το 1880 δημιουργήθηκε η σιδηροδρομική γραμμή Αθήνα-Πειραιά, για να ηλεκτροκινηθεί το 1906. Στο οδικό δίκτυο, η πρώτη χρησιμοποίηση ασφάλτου χρονολογείται το 1900, όταν έκανε την εμφάνισή του το πρώτο αυτοκίνητο στους αθηναϊκούς δρόμους.
Λεωφορεία χρησιμοποιήθηκαν από το 1925, ενώ τρόλευ το 1949, στον Πειραιά πρώτα και μετά στην Αθήνα το 1953.

Το 1926, ύστερα από πολλές μελέτες, άρχισε να κατασκευάζεται το Φράγμα του Μαραθώνα, για να διοχετευθούν τα πρώτα νερά στην πρωτεύουσα το 1931 και φυσικά να λύσουν οριστικά το μεγάλο, ως τότε, πρόβλημα της ύδρευσής της. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός, καθώς οι ιστορικοί συνδυά-ζουν τη δημιουργία Άλσους στο Πεδίο του Άρεως το 1935, με τα άφθονα νερά της λίμνης του Μαραθώνα.

Στις συγκοινωνίες, τα πρώτα λεωφορεία ήταν ιππήλατα και μαζί με τον σιδηρόδρομο εξυπηρετούσαν τις ανάγκες μετακίνησης του πληθυσμού της πρωτεύουσας.

Στην κοινωνική της δομή, η Παλιά Αθήνα ήταν διαμορφωμένη από δύο τάξεις, την εργατική και τους αριστοκράτες. Με τον όρο «Παλιά Αθήνα», συνηθίζουμε να εννοούμε την πόλη των Αθηνών, μαζί με την κοινωνία της, κατά την περίοδο από το 1862, όταν εξεδιώχθη ο Όθωνας, μέχρι το 1922, όταν άρχισαν να εγκαθίστανται στην Αθήνα, οι χιλιάδες Μικρασιάτες πρόσφυγες.

Όταν η Αθήνα ανακηρύχθηκε πρωτεύουσα του Ελληνικού Κράτους, το κέντρο κίνησης ήταν οι συνοικίες της Πλάκας και του Ψυρρή. Η οδός Αδριανού στην Πλάκα, ήταν η πιο πολυσύχναστη, ενώ τριγύρω ήταν εγκατεστημένες οι περισσότερες αρχοντικές οικογένειες, με τις παραδοσιακές διόροφες κατοικί-ες τους.

Αντίθετα, η συνοικία του Ψυρρή έφερε τη σφραγίδα της συνέχειας και φαίνεται ότι εξαιτίας της σύγκρισης των δύο παράπλευρων συνοικιών, όπου η Πλάκα υπερείχε σαφώς, οι Αθηναίοι, έδωσαν την ονομασία Ψυρρή, με την έννοια ότι εκεί κατοικούσαν άνθρωποι οικονομικά κατώτεροι, πτωχοί δηλαδή, όπως διαφορετικά ονομάζονταν ψειρήδες.

Δύο άλλα αξιοσημείωτα, όσο και γνωστά γεγονότα ήταν η αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων στο Καλλιμάρμαρο Παναθηναϊκό Στάδιο, το 1896. Τότε έγινε και η πρώτη διεθνής προβολή της χώρας μας, όσο και των Αθηνών, ως πρωτεύουσας. Εδώ θα σημειώσω πως η δοκιμασία της τρίχρονης Γερμανικής Κατοχής (1941-44) συσσώρευσε στους ΑΘηναίους και γενικότερα στην Ελλάδα πολλά κακά και ακόμα μέχρι σήμερα μία αποζημίωση δεν λάβαμε από τους βάρβαρους Γερμανούς κατακτητές.

Η Αθήνα μεταπολεμικά προόδευσε σε όλους τους τομείς και δυστυχώς και στον πολεοδομικό τομέα, όπου επεκτάθηκε ως τα βουνά της Αττικής, με την αντιπαροχή.

Τα προηγούμενα χρόνια έγιναν σημαντικά έργα και ένα σπουδαίο γεγονός στην πρωτεύουσα, όπως το ξενοδοχείο Χίλτον, το οποίο αποτελεί σημείο αναφοράς για την Αθήνα (1963) και η Εθνική Πινακοθήκη, όπου κρατά μέσα της αμύθητους θησαυρούς και είναι επισκέψιμη απ’ όλους (1976).
Το 2000 λειτούργησε το Μετρό, το οποίο βοηθά τους Αθηναίους στη γρήγορη μετακίνησή τους με άνεση.
Το 2004 πραγματοποιήθηκαν στην Αθήνα οι Ολυμπιακοί Αγώνες, με μεγάλη επιτυχία.
Το 2009 λειτούργησε το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης, όπου στεγάστηκαν σ’ αυτό πολύτιμοι θησαυροί της αρχαιότητας και το οποίο αποτελεί ένα ακόμη κόσμημα της σύγχρονης πρωτεύουσας, ενώ τώρα ετοιμάζονται η Νέα Εθνική Βιβλιοθήκη και η Νέα Εθνική Λυρική Σκηνή, που θα φιλοξενείται στο Κέντρο Πολιτισμού Σταύρος Νιάρχος.

Στις μέρες μας η σημερινή Αθήνα καλείται να κτίσει μια νέα ταυτότητα, ως μια σύγχρονη πόλη, λαμβάνοντας υπόψη, τόσο το κέντρο, όσο και τις γειτονιές της.

Η σύγχρονη πολιτιστική δημιουργία και έκφραση, η Ιστορία της και τα αξιοθέατά της, είναι τα βασικά συστατικά μιας τέτοιας ταυτότητας.

Κλείνοντας εδώ την αναφορά μας στα σημαντικά γεγονότα, στα κτίρια, Μουσεία, Ακαδημίες, στα πάρκα, πλατείες κλπ., ιδιαίτερα στα πρώτα χρόνια της ανακήρυξης της Αθήνας ως πρωτεύουσας του Κράτους, μαζί με την Ακρόπολη, κοσμούν σήμερα την Αθήνα, κουβαλώντας, τόσο την Ιστορία, όσο και τον μύθο της πρωτεύουσας.

Οι σημερινοί κάτοικοί της τα προσπερνούν ή τα αναφέρουν, μια που η συνήθεια της καθημερινότητάς τους τα έχει εξοικιώσει στα μάτια τους και μονάχα οι επισκέπτες, οι τουρίστες και οι μελετητές έχουν τη δυνατότητα να προσεγγίσουν ή να φανταστούν, πόσο ωραία ήταν η Αθήνα πριν από έναν αιώνα, με τον Βασιλικό Κήπο, τα Ανάκτορα (τη σημερινή Βουλή), την Ακαδημία και την Εθνική Βιβλιοθήκη, το Ζάππειο Μέγαρο, το Άλσος του Πεδίου του Άρεως, τα εναπομείναντα αρχοντικά της Πλάκας και τον ηλεκτρι-κό σιδηρόδρομο.

Πολλές οι μνήμες της αγέραστης πόλης, πολλές, ίσως όσες και οι προσδοκίες της. Η Αθήνα υπάρχει ως σύγχρονη ευρωπαϊκή πόλη και συμβιώνει με τους κατοίκους της και φυσικά διαμορφώνεται από τις απαιτήσεις του σήμερα.

Αθήνα, 14 Νοεμβρίου 2014

Δημήτρης Η. Λούκας
Καθηγητής Κοινωνιολόγος-Πολιτειολόγος
Πρόεδρος της Ενώσεως Δημοσιογράφων και
Συγγραφέων Τουρισμού Ελλάδος (ΕΔΣΤΕ)