Λαογραφία των Φυτών

274

VASILIS_LAPPAS_FYTA0019ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ

Μ ε λ έ τ η

«Μυθολογία και Λαογραφία των Φυτών»

ΔΗΜΗΤΡΗΣ Η. ΛΟΥΚΑΣ

Καθηγητής Κοινωνιολόγος Ε ρ ε υ ν η τ ή ς

 

Μια από τις πιο έντονες αναμνήσεις, από τον πατέρα μου, έχει να κάνει, τόσο με την Ελληνική γη, όσο και με τα φυτά. Θυμάμαι τον ήλιο να γέρνει στο Σαρωνικό, το μικρό μου χέρι χωμένο στην τεράστια παλάμη του και το αβέβαιο βήμα μου, δίπλα στο σταθερό του βήμα και να μου λέει χαμηλόφωνα «ν’ ακούς τη γη σου».

Σταματήσαμε μπροστά στο μικρό μας χωράφι, χαμήλωσε ερχόμενος στο ύψος μου και μου είπε με γελαστά μάτια: «θέλω να δεις κάτι μαγικό». Τον βλέπω με πολύ προσοχή να χαϊδεύει το χώμα και να ανακαλύπτει ένα νεαρό φυτό, το οποίο πάσχιζε ν’ ανοίξει τα δυο κιτρινωπά ζαρωμένα φυλλαράκια. Δίπλα του αχνοφαίνεται, σκεπασμένο ακόμα από το χώμα, άλλο ένα, κι άλλο, κι άλλο. Λίγο παρακάτω δυο-τρία που έχουν ήδη πετάξει το χώμα από πάνω τους και καμαρώνουν, ενώ τα φυλλαράκια τους είναι καταπράσινα. Βλέπεις, μου λέει τότε ο πατέρας μου, «ρουφούν τον ήλιο». Σηκώνω το βλέμμα μου, αναζητώντας το δικό του. Αυτό που είδα και άκουσα δεν μπορούσα να το εκφράσω τότε, αλλά ξέρω ότι μέσα μου βαθειά, μόλις μου άνοιξε μια καινούργια πόρτα στον κόσμο, στον κόσμο της φύσης, που τόσο αγάπησα, μεγαλώνοντας.

 

ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ

Α.- ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ζούμε στην εποχή της τεχνολογικής προόδου κι έχουμε μπροστά μας τον τεχνολογικό πολιτισμό. Η ζωή μας έγινε κοινότυπη. Ο χώρος του μύθου σιγά-σιγά σβήνει, όπως και η Λαογραφία, η οποία τείνει να κατα- στεί στοιχείο αρχαιολογικό. Ήθη, έθιμα κλπ., αρχίζουν να ξεφτίζουν. Λίγοι παραμένουν σ’ αυτά, κυρίως μεσόκοποι και γέροι, οι οποίοι προβάλλουν όσο μπορούν τη δική τους αντίσταση. Ο τρόπος της ζωής μας είναι ξενόφερτος. Η απόδραση στο άγνωστο, στο φανταστικό, στο παραδοσιακό, στις ακροποταμιές, στα δάση, στα βουνά, στις νεράιδες, στους καλλικάντζαρους, στις νύμφες, στα ξωτικά, στην κακιά μάγισσα, στους δράκους, στους θρύλους, στις φαντασιώσεις, στις αρχαίες δοξασίες, σχεδόν μας έχει λείψει. Μυθολογία και Λαογραφία βρίσκονται στις μέρες μας στο λυκόφως. Ο άνθρωπος μόνος του ζήτησε να καταλύσει το Μύθο και τη Λαογραφία και να μην αφήσει κανένα σημάδι. Μύθος και Παράδοση είναι μια έμφυτη τάση της ψυχής, είναι μια αλήθεια που πολλές φορές την ομορφαίνει το ψέμα. Τα φυτά και τα βότανα, που η γιαγιά μου, η οποία γεννήθηκε το 1887, χρησιμοποιούσε καθημερινά, την βοήθησαν να φτάσει στα 95 χρόνια της και να φύγει από τη ζωή ήρεμη και γαλήνια. Έτρωγε λίγο κρέας, κυρίως λαχανικά και περπατούσε όσο άντεχε, ενώ καλλιεργούσε τα φυτά της μέχρι βαθέως γήρατος. Μας έλεγε συχνά πως έπαιρνε παραδείγματα από τη ζωή των αρχοντοκυράδων της Ιωνίας και συμπορευόταν με τη φύση.

 

Τα φυτά και τα βοτάνια είναι φυσικό δημιούργημα, είναι πολύτιμα, ευεργετικά και έχουν διαχρονική αξία. Οι διδαχές των προγόνων μας σχετικά με τη χρησιμότητά τους, είναι πολλές. Τέλος, θα σας αναφέρω, πως οι πρωτόγονοι άνθρωποι, δημιουργοί του Μύθου, πίστευαν στους θεούς τους, όπως κάποτε παιδιά εμείς πιστεύαμε στο δράκο του παραμυθιού ή την Κοκκινοσκουφίτσα, αφού ο Μύθος είναι ένας ιδιαίτερος τρόπος νόησης, που τίποτα δεν μπορεί να τον καταλύσει. Αντίθετα, η Λαογραφία μελετά τις παραδοσιακές εκφράσεις του λαϊκού πολιτισμού μας (Λαογραφία = Λαός + Γράφω. Όρος που χρησιμοποιήθηκε για την μετάφραση από το αγγλικό Folk – lore). Β.- ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ Στο πλαίσιο της κοινοτικής ζωής, σε μια σχέση αρχέγονη με τον φυτικό κόσμο, ο Ελληνικός Λαός οικειοποιήθηκε το χώρο. Σ’ αυτόν τον κοινοτικό χώρο ανέπτυξε την καθημερινή ζωή του, με βάση τον ρόλο που διαδραματίζουν τα φυτά και τα δέντρα. Κι αυτό, τόσο για την προστασία του από πλημμύρες, ανέμους κλπ., όσο και για την οργάνωσή του με τοπωνυμική επικοινωνιακή υπόσταση και την οριοθέτησή του με τόπους αναψυχής, κοινωνικών συναντήσεων, συνάξεων, λατρευτικών εορτών, έως και της σχηματοποιήσεως με φυτά και άλλα της τοπογραφίας, για την ενθύμιση κυρίως των νεκρών. Μέσα στη φύση και υπό την επήρεια που ασκεί ο φυτικός κόσμος στη ζωή του, ο άνθρωπος διατύπωσε τις δικές του ανησυχίες και φιλοσοφίες για τη χρήση των φυτών. Παρατήρησε τα διάφορα φαινόμενα, όπως τα μετεωρολογικά και κλιματολογικά και διαμόρφωσε τις ανάγκες του ως προς την δίαιτα ή τα θεραπευτικά φάρμακα, πάντοτε σε μια συνύπαρξη και συλλειτουργία φυσικά της λογικής και της μαγικής σκέψης. Στο χώρο της καθημερινότητας, ο φυτικός κόσμος προστατεύει τον άνθρωπο από θορύβους, οριοθετεί αγρούς κ.ά. Ο λαός γενικά, τη φύση και τον φυτικό κόσμο δεν τα αισθανόταν μόνο, αλλά τα βίωνε μέσα από μια μυστική επικοινωνία. Τα φυτά γίνονται περισσότερο δεκτικά των προσωπικών–ψυχικών καταστάσεων του ανθρώ- που. Πλήθος είναι τα στοιχεία που σχετίζονται με το φυτικό περιβάλλον και αφορούν δοξασίες και ενέργειες, οι οποίες έχουν την αρχή τους σε αρχαιολογικές και χριστιανικές αντιλήψεις, σε επίπεδο μυθικής σκέψης. Δεν είναι τυχαίες οι συχνές προσωποποιήσεις και οι μυθολογικοί και λαογραφικοί διάλογοι, με την λατρευτική πανθεΐα του φυσικού χώρου. Από την αρχέγονη σχέση του ανθρώπου με τον φυτικό κόσμο και τις

 

διάφορες δοξασίες, διαφυλάχθηκε οικολογικά το περιβάλλον με τα φυτά κ.ά. και προστατεύθηκε η Μητέρα Γη. Πολλές είναι οι διηγήσεις που αναφέρονται σε μεταμορφωμένα φυτά, ομώνυμα με πρόσωπα, στα οποία αντιστοιχεί η κάθε διήγηση και που φύτρωσαν στον τόπο που χύθηκε αίμα από πόλεμο, φόνο, πέσιμο κλπ.
Διαβάστε το 2ο μέρος της μελέτης

Facebook Comments