Το αρχείο της Γαλλικής εταιρείας μεταλλείων Λαυρίου

Το αρχείο της Γαλλικής εταιρείας μεταλλείων Λαυρίου

Της Αθανασίας Μαρκουλή

Φωτογραφία Βασίλης Λάππας

Η Γαλλική Εταιρεία βρίσκεται στο Λαύριο· το εργοστάσιο της εξάλλου οδήγησε στη δημιουργία της πόλης του Λαυρίου. Γύρω στα 1860, ένας ορυκτολόγος, ο Ανδρέας Κορδέλλας, στέλνεται από το ελληνικό κράτος στην περιοχή της Λαυ­ ρεωτικής για να εξετάσει κάποιες σκωρίες που υπήρχαν από την εποχή της αρ­χαιότητας, και να αποφανθεί για την αξιοποίηση τους. Τα αποτελέσματα της έ­ρευνας του ήταν ότι όντως η εκμετάλλευση για το ελληνικό κράτος ήταν πολύ κερδοφόρα. Το 1863 φτάνει στο ΛαύρΙο ο Ιωάννης Σερπιέρης ως εκπρόσωπος γαλλικών κεφαλαίων και προσπαθεί να εγκαταστήσει εργοστάσιο μεταλλουρ­γίας στη περιοχή. Ζήτησε τα εδάφη από το ελληνικό κράτος, το ελληνικό κρά­τος καθυστερούσε και ο Ιω. Σερπιέρης βρήκε έναν άλλο τρόπο για να τα απόκτήσει:  αγόρασε κάποια εδάφη από την κοινότητα Κερατέας και από τη μονή Πεντέλης. Το 1864 ιδρύεται το πρώτο μεταλλουργικό εργοστάσιο με την επω­νυμία Ιλαρίων Roux και Σία. Από τη στιγμή της ίδρυσης της μεταλλευτικής αυ­ τής εταιρείας δημιουργούνται πάρα πολλά προβλήματα με το ελληνικό δημό­σιο. Η σύγκρουση κράτησε 9 περίπου χρόνια, και τελικά η εταιρεία Ιλ. Roux διασπάται σε δύο επιμέρους εταιρείες. Το 1873-74 δημιουργείται η ελληνική Εταιρία Μεταλλείων Λαυρίου και η Γαλλική Εταιρεία Μεταλλείων Λαυρείου (ΓΕΜΛ) το 1876, που την ίδρυσε ο ίδιος ο Ιωάννης Σερπιέρη. Αυτή είναι η προϊστορία της Γαλλικής Εταιρείας (ΓΕΜΛ). Εκείνη ακριβώς την εποχή αρχίζει να συγκροτείται το Λαύριο ως βιομηχανική πόλη. Το 1876, που είναι και το έτος ίδρυσης της εταιρείας, προτείνεται ήδη η κατασκευή δρό­μων, σιδηρόδρομου στο Λαύριο, ιδιαίτερων κατοικιών για τους ανώτερους υ­παλλήλους αλλά και κάποιων κατοικιών για τους εργάτες. Οι προσπάθειες για τη διάσωση του αρχείου της επιχείρησης ξεκίνησαν πολύ πρόσφατα, από τον Μάρτιο του 1995 κάπως τυχαία, αν και το αρχείο ήταν γνωστό στους πρώην εργαζομένους της εταιρείας. Το 1995 έρχονται άνθρωποι του ΕΜΠ στη ΓΕΜΛ που αρχίζουν έρευνες και μελέτες πάνω στα κτίρια της εταιρείας. Μέσα στους  χώρους του εργοστασίου, βλέπουν υλικό σε διάφορους χώρους, ισόγεια, υπό­ γεια, γραφεία, ντουλάπες. Το υλικό δεν ήταν συγκεντρωμένο σε ένα ή δύο ση­μεία, αλλά διάσπαρτο. Το μεγαλύτερο μέρος του υλικού ήταν σε άθλια κατά­σταση, μέσα σε υπόγεια, σε ντουλάπες στο ύπαιθρο. Έγινε φανερό ότι δεν μπορούσε να αναβάλλεται η διάσωση του αρχείου. Έπρεπε να ξεκινήσουν ενέργειες για τη συγκέντρωση του σε κάποιο σημείο. Ξε­ κινήσαμε, ζητώντας τη βοήθεια των πρώην εργαζομένων κάποιοι από αυτούς εργάζονταν ήδη ως φύλακες στον χώρο της ΓΕΜΛ που είχε μετονομαστεί σε Τεχνολογικό-Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρίου, και γνώριζαν πολλά σημεία στα ο­ ποία υπήρχαν τμήματα του αρχείου που δεν μπορούσαμε να βρούμε. Οι άνθρω­ποι αυτοί, επειδή κατά καιρούς είχαν γίνει μάρτυρες λεηλασίας, αρχικά δεν μπορούσαν να εμπιστευθούν τους ανθρώπους του ΕΜΠ που ζητούσαν τη βοή­ θεια τους. Έπρεπε να περάσουμε από κάποιο μεταβατικό στάδιο, να δημιουρ­γηθεί κάποια εμπιστοσύνη μεταξύ μας, για να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους. Τον Μάρτιο του 1995 συστάθηκε μια ομάδα εργασίας για τη διάσωση του αρχείου η οποία εκτός από τους πρώην εργαζομένους περιέλαβε προπτυχια­κούς και μεταπτυχιακούς φοιτητές, ερευνητές του Πολυτεχνείου και εργάστηκε με την καθοδήγηση καθηγητών του ΕΜΠ. Έγινε κάποιο πρόγραμμα εργασίας και εξασφαλίστηκε ένας χώρος, μέσα στις εγκαταστάσεις του συγκροτήματος, για να στεγάσουμε το υλικό. Ως καταλληλότερος χώρος κρίθηκε ένα μέρος του μηχανουργείου. Έγιναν κάποιες επισκευές στο κτίριο, χωρίσαμε τους χώρους όπου ήταν το υλικό σε λιγότερο και περισσότερο επικίνδυνους και ξεκινήσαμε τη μεταφορά από τους πιο επικίνδυνους. Στο μηχανουργείο κάναμε μια πρώτη καταγραφή του υλικού που ερχόταν και το τοποθετούσαμε σε ντέξιον. Η αρχική πρόθεση ήταν να διασώσουμε το αρχείο και να το βάλουμε σε ράφια. Κατά την τοποθέτηση στα ράφια επιχειρή­σαμε να δημιουργήσουμε κάποιες ενότητες, όσο διακρίνονταν, και έπειτα προ­ χωρούσαμε σε καταγραφή, σημειώνοντας πάντα τον τόπο προέλευσης. Τα ρά­φια είχαν αριθμηθεί. Μεγάλο μέρος του υλικού το βρήκαμε ομαδοποιημένο, σε σειρές από ντοσιέ δεμένα με σπάγγο. Διατηρήσαμε τις ενοποιήσεις αυτές. Οι γνώσεις μας ήταν ελάχιστες κι έτσι ορίσαμε απλώς μια πτέρυγα που ονο­μάσαμε «πτέρυγα αταξινόμητων ντοσιέ» όπου έμπαιναν όσα δε μπορούσαμε να εντάξουμε αλλού. Για αρκετά πράγματα μας βοήθησαν οι πρώην εργαζόμενοι, λογιστές, μηχανικοί, εργάτες και με τη βοήθεια τους τοποθετούσαμε υλικό. Όλες αυτές οι ενέργειες, που έγιναν από τον Μάρτιο ως τον Ιούνιο του 1995, ή­ταν στην πραγματικότητα σωστικές. Τελειώνοντας είχαμε ωστόσο μια εικόνα  για τη δομή και τις παραγωγικές μονάδες της εταιρείας, καθώς και υλικό για την πυραμίδα των ανώτερων στελεχών της. Το αρχείο μας τώρα διαθέτει 665 δερματόδετους και πανόδετους τόμους κα­θολικών και ημερολογίων, από το 1876 ως το 1950, 282 τόμους αλληλογρα­φίας, από τις τρεις διευθύνσεις, στην Αθήνα, το Λαύριο και το Παρίσι, 20 βι­βλία κινήσεως πλοίων, 52 κινήσεως υλικών, από 1920 ως 1960, και 135 βιβλία από 1960 ως 1980, και 714 φακέλους  παραστατικών, τιμολογίων κ.λπ. της πε­ριόδου μέχρι το 1981. Επίσης βρέθηκαν πολλά βιβλία που αναφέρονται σε εται­ρείες θυγατρικές της Γαλλικής, όπως οι εταιρείες στη Σίφνο, στη Μήλο, στην Αντίπαρο. Το μεγαλύτερο μέρος των λογιστικών βιβλίων έχει βρεθεί, όπως και των βιβλίων των σχετικών με το προσωπικό. Το υλικό μεταφέρθηκε από 8 σημεία, δεν έχει όμως συγκεντρωθεί ολόκληρο. Υπάρχει ακόμη ένα τμήμα στον χώρο του φαρμακείου. Αυτό είναι ταξινομημέ­νο σε ξύλινες βιβλιοθήκες, σε καλή κατάσταση, κι έτσι δεν επείγει η μεταφορά του. Υπάρχουν πολλά σχέδια, τοπογραφικά, αρχιτεκτονικά και κατασκευαστι­κά, περίπου 3.000 πινακίδες, που μεταφέρθηκαν πρόσφατα στο μηχανουργείο. Σώζεται επίσης όλο το αρχείο της ΕΜΜΕΛ (1981-1989), διαδόχου της ΓΕΜΛ στην εκμετάλλευση, που θα περιέλθει στα χέρια μας μόλις τελειώσει η εκκαθάριση. Μετά τις σωστικές ενέργειες, εκκρεμεί η σωστή αρχειοθέτηση, που χρειάζε­ται ανθρώπους από διάφορες κατευθύνσεις. Εμείς θα ζητούσαμε στην εργασία αυτή και τη βοήθεια και των ανθρώπων που εργάστηκαν στο εργοστάσιο.