Παραδοσιακή κατοικία Τσιότσιου – Ντέρου

ΠΕΛΚΑ ΓΗ ΚΑΙ ΠΕΤΡΑ, ΒΑΣΙΛΗΣ ΛΑΠΠΑΣ, YOUTOUBE

ΠΕΛΚΑ ΓΗ ΚΑΙ ΠΕΤΡΑ, ΒΑΣΙΛΗΣ ΛΑΠΠΑΣ, YOUTOUBE

Τατιάνα Ντέρου, μια απόστολος του λαϊκού μας πολιτισμού, μια Σιατιστινή που έχει συγκεντρώσει πλούσιο λαογραφικό υλικό.

Φωτογραφία ΒΑΣΙΛΗΣ ΛΑΠΠΑΣ

 

Στη Σιάτιστα συνάντησα την Ελλάδα που αγωνιά. Που νοιάζεται για τον τόπο της. Που βάζει ένα μικρό λιθαράκι στη διάσωση της ιστορικής μνήμης. Που η σεμνότητα συνεχίζει να είναι οδηγός στην καθημερινότητα.

LAOGRAFIKO-MOYSIO-SIATISTA-VASSILIS-LAPPAS-1002Όλα αυτά τα συνάντησα στο πρόσωπο της Τατιάνας Ντέρου. Δεν έχει τίτλους. Δεν κατάγεται από τζάκι. Δεν είναι νεόπλουτη. Το μόνο της όπλο είναι η παλλόμενη καρδιά της. Η αγάπη για τον τόπο της. Η ορμέμφυτη τάση να διασώζει. Ο πατέρας της κτηνοτρόφος, το μαντρί του δίπλα στη χωματερή που η Σιάτιστα στη δεκαετία του 1980 εναπόθετε το παρελθόν της. Ήταν η εποχή της ανοικοδόμησης που γκρέμισε πολλά σιατιστινά αρχοντικά. Τότε που οι άνθρωποι ένιωθαν να τους βαραίνει το παρελθόν και φρόντιζαν να το ξεφορτώνονται στις χωματερές. Γέμισε η γειτονιά της Τατιάνας με κασέλες με προικιά. Με φωτογραφίες και κεντήματα. Με πόρτες ξυλόγλυπτες. Με αντικείμενα που ιστορούσαν τη ζωή της Σιάτιστας, ένα κομμάτι του νεοελληνικού μας βίου. Σ’ αυτή τη λαίλαπα το δωδεκάχρονο τότε κοριτσάκι επωμίστηκε ένα ρόλο που ήταν βαρύς για τις αδύναμες πλάτες της. Μάζευε ό,τι εύρισκε. Εμψυχωτής ο κτηνοτρόφος πατέρας.

LAOGRAFIKO-MOYSIO-SIATISTA-VASSILIS-LAPPAS-0012Αργότερα αγόρασε το σπίτι για τους υπηρέτες του αρχοντικού της Πόλκως. Η πολιτεία της γύρισε τις πλάτες, όμως η Τατιάνα και ο άντρας της πήραν δάνειο για να κάνουν το σπίτι μουσείο. Λιγόψυχη και μικρόμυαλη η πολιτεία της απάντησε, μόνο για να κάνεις ταβέρνα το σπίτι μπορείς να πάρεις δάνειο. Είναι αυτή η πολιτεία που μετέτρεψε την Ελλάδα σε απέραντο «φαγάδικο».Που πέρασε σαν μπουλντόζα πάνω από το μέτρο, μια βασική αρχή του ελληνικού πολιτισμού.

 

Η Τατιάνα Ντέρου έρχεται από πολύ μακριά. TATIANA-NTEROU-VASSILIS-LAPPAS-ARXONTIKA-SIATISTA-0003Έχει πάρει την σκυτάλη από την Χατζημιχάλη, την Φιλιππίδου, την Γουργιώτη και άλλες κυρίες του λαϊκού μας πολιτισμού. Είναι η στρατιά των γυναικών που πήγε κόντρα στο ρεύμα της απαξίωσης αυτού του πολιτισμού. Ανήκει στις εμβληματικές γυναικείες μορφές της λαϊκής μας πινακοθήκης.

 

TATIANA-NTEROU-VASSILIS-LAPPAS-ARXONTIKA-SIATISTA-00016Είναι κατά κάποιο τρόπο ένας απόστολος του λαϊκού μας πολιτισμού. Το πάθος που την φλογίζει της έδωσε τη δύναμη να υπερβεί τις γνώσεις που είχε. Κατάφερε με την επιμονή της να συντηρήσει το υλικό που μάζεψε. Με επιμονή έξυνε επιφάνειες και καθάριζε αντικείμενα.

 

Χάρη στο πάθος της  το σπίτι έγινε χώρος εκθεσιακός. Η Τατιάνα Ντέρου εξέθεσε την πολιτεία αποδεικνύοντας πως τα τελευταία χρόνια υπήρχε-και υπάρχει- μια διαφορετική Ελλάδα που δημιουργεί, που συναισθάνεται την ευθύνη για το μέλλον.

TATIANA-NTEROU-VASSILIS-LAPPAS-ARXONTIKA-SIATISTA-00018Από το Ιστολόγιο του Ευάγγελου Αυδίκου, 31/8/2011

 

 

Αρχοντικό Δόλγκηρα «Μαρκίδες Πούλιου»

ΣΙΑΤΙΣΤΑ :

Το Αρχοντικό του Δόλγκηρα «Μαρκίδες Πούλιου»

Φωτογραφία ΒΑΣΙΛΗΣ ΛΑΠΠΑΣ

Το αρχοντικό ανήκε στον έμπορο Δημήτριο Δόλκγηρα ο οποίος λόγω του επαγγέλματός του ταξίδευε πολύ συχνά για τη δουλειά του στις παραδουνάβιες χώρες, στη Σμύρνη μα κυρίως στην Κωνσταντινούπολη. Μαζί με την δραστήρια γυναίκα του Ελένη Μέμου το 1840 ανακαίνισαν το σπίτι φέρνοντας υλικά και τεχνίτες από την Πόλη, οι οποίοι το ζωγράφισαν και το στόλισαν περίτεχνα. Το αρχοντικό χτίστηκε πριν από το 1830 και δέχτηκε αλλεπάλληλες ανακαινίσεις, σε μια από αυτές αναφέρεται η χρονολογία 1888 στο αέτωμα.

Το αρχοντικό παραχωρήθηκε από τους κληρονόμους του στον Μορφωτικό Πολιτιστικό Σύλλογο »Μαρκίδες Πούλιου» Σιάτιστας ο οποίος ανέλαβε την ανακαίνιση του. Η περιήγηση στο αρχοντικό του Δόλγκηρα θα μείνει χαραγμένη στη μνήμη κάθε επισκέπτη για πολλά χρόνια γιατί εδώ το ωραίο δεν περιγράφεται, αποδεικνύεται. Στο ισόγειο θα δείτε τον αποθηκευτικό χώρο με όλα τα σκεύη του νοικοκυριού, ενώ ο χειμωνιάτικος οντάς με το τζάκι και τα βαριά στρωσίδια θα σας γεμίσει ζεστασιά. Στον επάνω όροφο η ομορφιά της τέχνης και του πλούτου απογειώνεται από τα ζωντανά χρώματα της ζωφόρου με τις σκηνές κυνηγιού, το εικονοστάσι, τα δωμάτια υποδοχής αλλά και την κρεβατοκάμαρα με τα ασπροκεντήματα και την »καλημέρα» στον τοίχο. Ο καφέ -οντάς είναι στολισμένος με κασέλες, με λευκά και πολύχρωμα κεντήματα ενώ την παράσταση κλέβει η ολόλαμπρη γυναικεία φορεσιά της Σιάτιστας, με το ολομέταξο λευκό φόρεμα και το χρυσοκέντητο μαύρο γιλέκο της. Στον μπας –οντά, τα μεντερλίκια με τις κόκκινες φλοκάτες και τα ολόλευκα μαξιλάρια, οι τοιχογραφίες όπου ξεδιπλώνονται γιρλάντες από λουλούδια, πουλιά, ζώα, ανθοδοχεία, φανταστικά τοπία και μακρινές πόλεις, παραστάσεις που τόσο αγαπήθηκαν από τους καλλιτέχνες εκείνης της εποχής, θα σας προκαλέσουν τον ενθουσιασμό και το θαυμασμό.

Για να επισκεφτείτε το Αρχοντικό Δόλγκηρα επικοινωνήστε:

Κο Τσιώνη Νεκτάριο, Πρόεδρο, 6946410639 e-mail: nectsion@hotmail.com

Κα Βασιλική Σιάσιου, Αντιπρόεδρος, 2465021181 & 6946834005

Λεβεντογέννα Σιάτιστα

Κείμενα: Θεοδώρα Λειψιστινού
Φωτογραφία: Βασίλης Λάππας

“Λεβεντογέννα Σιάτιστα τα πτερωτά βουνά σου
και το γλυκό σου το κρασί και η άδολη ομορφιά σου ”

Σ΄ένα ξηρό, άνυδρο και άγονο τόπο, με γυμνές βουνοκορυφές, χτίστηκε η Σιάτιστα στις αρχές του 15ου αι, σκαρφαλωμένη στον αυχένα του βουνού Βέλια, προέκταση της οροσειράς του Σινιάτσικου, σε υψόμετρο 950 μ. , στην καρδιά της Δυτικής Μακεδονίας. Αρχικά, κάτοικοι των γύρω περιοχών (Πέλκα, Τραπεζίτσα, Τσιαρούσινο, Πέτροβο, Τσερβένα κλπ) αναζήτησαν καταφύγιο ασφαλές από τους διωγμούς των Τούρκων. Αργότερα, ήρθαν από τη Μοσχόπολη, το Σούλι, τη Θεσσαλία, το Μωριά.

Το 1600 η Σιάτιστα από γεωργικό κέντρο μετατράπηκε σε βιοτεχνικό, λόγω γουνοποιίας, υφαντικής, βαφικής τέχνης και αμπελουργίας. Το 18ο και 19ο αι φτάνει στη μέγιστη ακμή και γίνεται το εμπορικό κέντρο της Μακεδονίας και της Ηπείρου, έχοντας συναλλαγές με Βενετία, Ρωσία, Βουδαπέστη, Βιέννη.
Διακόσιοι εμπορικοί οίκοι στη Δυτική Ευρώπη δημιουργούνται από Σιατιστινούς, που εμπορεύονται γουναρικά σε όλη την Οθωμανική και Αυστροουγγαρέζικη επικράτεια.

Έτσι, από καταφύγιο έγινε ορμητήριο υλικών και πνευματικών επιτεύξεων.

Οι Σιατιστινοί με την πίστη στη θρησκεία, στην εθνική συνείδηση, στην εργασία και στον ιερό μόχθο έδωσαν ψυχή στην άγονη γη τους. Ο περιηγητής Πουκεβίλ, κατά την περιοδία του στη Δ. Μακεδονία, μένει έκπληκτος από την καθαρή πανέμορφη νοικοκυρεμένη ελληνική πόλη που δύσκολα συναντάς στην Οθωμανική αυτοκρατορία.

Η όλη πνευματική και κοινωνική άνοδος μαρτυρείται από την ίδρυση ανώτερου σχολείου, απ’όπου αναδείχθησαν επιστήμονες και άνθρωποι των γραμμάτων, με κύριο χαρακτηριστικό τους την αγάπη τους στη Σιάτιστα.

Αναδείχθησαν πολλοί και μεγάλοι ευεργέτες που χτίσανε σχολεία, εκκλησίες, νοσοκομεία. Άφησαν κληροδοτήματα και περιουσίες για το καλό των συμπατριωτών τους. . Κόσμησαν τη γενέτειρά τους με ιδρύματα και οικοδομήματα, για τα οποία μπορεί να καυχιέται η Σιάτιστα.

Δείγματα του υψηλού βιοτικού επιπέδου και της πολιτιστικής άνθησης είναι τα επιβλητικά αρχοντικά του 18ου και 19ου αι. Αρχοντικά με πολύχρωμους υαλωτούς φεγγίτες, με πλούσια εσωτερική διακόσμηση (σκαλιστά ταβάνια, πολύχρωμα τζάκια, τοιχογραφίες με θέματα από την ελληνική μυθολογία, δικέφαλοι αετοί. . ) μαρτυρούν την υψηλή αισθητική, ίδιον των Σιατιστινών.

Οι είκοσι έξι μεταβυζαντινές και νεότερες εκκλησίες είναι μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς της Σιάτιστας. Η Αγία Παρασκευή και η Αγία Αικατερίνη, εκκλησία αφιερωμένη και στις δυο Αγίες, είναι η αρχαιότερη στην πόλη. Χτίστηκε το 1677. Εικόνες εξαιρετικής τέχνης είναι έργα του κρητικού αγιογράφου Θεόδωρου Πουλάκη. Στο γυναικωνίτη απεικονίζονται αρχαίοι συγγραφείς και φιλόσοφοι(Αριστοτέλης, Πλάτων, Θουκυδίδης, Πλούταρχος, Σόλων, Σίβυλλα), θυμίζοντας στους Έλληνες της τουρκοκρατίας την ελληνικότητα και το πολιτιστικό μεγαλείο των προγόνων τους. Η απεικόνιση χριστιανών αγίων και Ελλήνων φιλοσόφων καταμαρτυρεί την άνθηση της ελληνικής παιδείας στη Σιάτιστα, καθώς και την επίδραση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στη διαμόρφωση του Χριστιανισμού.

Η κεντρική βιβλιοθήκη της Σιάτιστας επιβεβαιώνει την πνευματική ακμή της πόλης. Είναι από τις σημαντικότερες ελληνικές βιβλιοθήκες, με σπάνιες εκδόσεις και χειρόγραφα από το 15ο αι ( 65. 000 τόμοι μαζί με περιοδικά).
Παράδειγμα η »Αριστοφάνους Κωμωδίαι Εννέα, Βενετία, 1498. Ονομάστηκε »Μανούσεια»από το μεγάλο Σιατιστινό δωρητή παλαιτύπων και αρχετύπων Θεόδωρο Μανούση, του πρώτου καθηγητή ιστορίας στο Οθωνικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Το εκκλησιαστικό Μουσείο της Μητρόπολης, με εικόνες από το 16ο αι, με βιβλία τυπωμένα στη Βενετία και στην Κωσταντινούπολη, εντυπωσιάζει τον επισκέπτη. Η ιστορική παλαιοντολογική Συλλογή στο Τραμπάνζειο Γυμνάσιο με απολιθώματα που ανήκουν σε προβοσκιδωτά που έζησαν στην περιοχή εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια δίνει στοιχεία για την εξέλιξη και την εξαφάνισή τους, καθώς και για τον πλούτο της προϊστορικής κληρονομιάς του τόπου. Το εντυπωσιακό Λαογραφικό Μουσείο -παραδοσιακή ιδιοκτησία της Τατιάνας Ντέρου και του Χρήστου Τσιότσιου είναι πλούσιο σε λαογραφικό υλικό.

Η Σιάτιστα με τα αρχοντικά, τις εκκλησίες, τη βιβλιοθήκη και τα μουσεία είναι αστείρευτη πηγή παράδοσης και πολιτισμού. Η προσφορά της στην απελευθέρωση της πατρίδας από τους Τούρκους είναι πολύ σημαντική.

Την πρώτη ελληνική εφημερίδα με την ονομασία ΕΦΗΜΕΡΙΣ τυπώνουν και εκδίδουν οι Σιατιστινοί αδελφοί Μαρκίδαι Πούλιου. στη Βιέννη στο υπερσύχρονο τυπογραφείο τους, που κυκλοφορεί από 31 Δεκεμβρίου 1790 έως στις 20 Ιουνίου 1798. Εφημερίδα με πολιτικό περιεχόμενο και με έντονο πατριωτικό επαναστατικό χαρακτήρα, που εκδίδεται σε ένα απολυταρχικό καθεστώς ενάντια στο δεσποτισμό των Αψβούργων και την τυραννία του Σουλτάνου. Δίκαια, οι Μαρκίδαι Πούλιου θεωρήθηκαν πρόδρομοι της ελληνικήςτυπογραφίας και δημοσιογραφίας, καθώς και εργάτες πρώτης γραμμής του αγώνα της απελευθέρωσης.

Οι Μαρκίδαι Πούλιου ήταν οι συνεργάτες και παραστάτες του Ρήγα. . Αυτοί εκδίδουν τη Χάρτα σε δώδεκα αντίτυπα, το Θούριο, τις προκηρύξεις που καλούσαν τους Έλληνες στην αποτίναξη του ξένου ζυγού. Και μετά τη σύλληψη του Ρήγα συνελήφθησαν, δημεύτηκε η περιουσία τους και εξορίστηκαν. Μεταξύ των εφτά σραγγαλισθέντων, μαζί με το Ρήγα, ήταν ο Σιατιστινός Τουρούντζας και οι αδελφοί Εμμανουήλ με μάνα Σιατιστινή.
Ο Παπαζώλης από τη Σιάτιστα επηρεάζει τους αδελφούς Ορλώφ και οργανώνει την εξέγερση στο Μοριά. Ο Νίκος Κασομούλης, ο μεγάλος αγωνιστής της επανάστασης μεγαλώνει και πηγαίνει σχολειό στη Σιάτιστα. Η καπετάνισα Περιστέρα από τη Σιάτιστα θα γίνει ο τρόμος των Τούρκων. Για τη μεγάλη της προσφορά στον απελευθερωτικό αγώνα θεωρείται η Σιάτιστα προπύργιο του Ελληνισμού και σύμβολο της λευτεριάς.

Οι νέοι της Σιάτιστας, βιώνοντας στην περιρρέουσα ατμόσφαιρα την πνευματικότητακαι την ιστορική πορεία της πόλης τους, με υποδειγματική ευγένεια και προθυμία ξεναγούν τους επισκέπτες στα μνημείατης γενέτειράς τους. . .

Είναι πολύ φιλικοί οι Σιατιστινοί, πολύ φιλόξενοι. Κρατούν πλήθος εθίμων που αμετάβλητα συνεχίζουν ως σήμερα, με την ίδια διάθεση και συμμετοχή. Πολλά τα ξεφαντώματα στη Σιάτιστα. Το βράδυ στις 23 Δεκεμβρίου ανάβουν κλαδαριές για να αναγγείλουν τη γέννηση του Χριστού. Την Πρωτοχρονιά χτυπάνε κουδούνια, ενώ τα Θεοφάνεια κορυφώνεται το ξεφάντωμα με τα μπουμπουσιάρια (καρναβάλια) και το σκόρπιο πηδηχτό χορό το Αϊβασιλιάτικο. να δημιουργεί Διονυσιακό κλίμα. Το Δεκαπενταύγουστο οι καβαλάρηδες, με στολισμένα τα άλογα και έχοντας προσκυνήσει στην Παναγιά στο Μικρόκαστρο, παρελαύνουν στο κεντρικό δρόμο και των δυο συνοικιών της, της Χώρας και της Γεράνειας.
Οι άνθρωποι της Σιάτιστας είναι μερακλήδες και αγαπούν το γλέντι. Το περίφημο ηλιαστό κρασί είναι προϊόν κεφιού και διάθεσης ξεφαντώματος.

Η Σιάτιστα είναι μια εξέχουσα πόλη με διαχρονική παρουσία. Σε καλεί να περιδιαβείς στα σοκάκια της και να θαυμάσεις τα οικοδομήματα με τη μοναδική αρχιτεκτονική φυσιογνωμία. Ένας ιδανικός τόπος για όποιον επισκέπτεται τα Γρεβενά, την Καστοριά, τα Γιάννενα. Απέχει μόλις τέσσερα χιλιόμετρα από τον κόμβο της Εγνατίας οδού. Αξίζει να την γνωρίσεις.

»Με μια ματιά η Σιάτιστα σε προσελκύει.
Όταν τη δεις προσεκτικά σε γοητεύει.
Όταν επισκεφθείς τα αρχοντικά της και τα άλλα αξιοθέατά της
Γίνεσαι Σιατιστινός»